Ud Hakkında Her Şey: Tarihi, Yapısı ve Türleri

Büyük karınlı, kısa ve kıvrık saplı, kirişli ve mızrapla çalınan bir çalgıdır. Kavisli sırtı, daire biçiminde dizilmiş 19 ya da 21 dilimden oluşur. Gövdesi içi boştur. Kapak adı verilen ön bölümün ortasında, yanlarda “güller” denilen iki küçük oyuk bulunur.

Ud çalgısı (Türkçede “ud” olarak yazılır), adı “al-ud” sözcüğünden türeyen Avrupa lavtasının atasıdır. Yerli bir Türk çalgısı değildir, ancak Anadolu’da en az beş yüzyıldır çalınmaktadır. Ayrıca tarih boyunca ud, şu bölgelerdeki pek çok medeniyet tarafından çalınmıştır: Orta Asya, Mezopotamya, İran, Arabistan. Buna bağlı olarak, Türk udunun yanı sıra pek çok ud türü vardır. Ud çalgısı Türk sanat müziğinde, Türk şehir müziğinde (fasıl orkestralarında) ve arabesk müzikte çok önemli bir yer tutar. Ud, belgelerden ve sözlü gelenekten çalgıların kralı, sultanı ya da emiri olarak bilinir.

Udun Tarihi

Bazı kaynaklarda udu Farabi’nin icat ettiği söylenir; ancak Farabi’den çok önce de minyatürlerde ve kabartmalarda ud ve benzeri çalgılar yer alır. Farabi’nin bir mucit olarak algılanmasının başlıca nedeni, udda ustalaşmış bir müzisyen olması ve uda kazandırdığı akort sistemidir. Döneminde ud hakkında en kapsamlı bilgiyi verenlerden biri olan Farabi, uda 5. teli eklemiştir; ud o zamana kadar 4 telli bir çalgıydı. Farabi’den sonra İbn Sina (980/1037), Kitabu’ş Şifa adlı eserinde ud için en ünlü çalgılardan biri olduğunu söyler. Akorlar ve perdeler gibi teknik bilgileri şekillerle anlatır. 10. yüzyılda İhvân-ı Safâ risalelerinde çalgılardan söz edilirken, bunların en güzelinin ud olduğu belirtilmiştir. 

Farabi döneminde korunan udun sapındaki perdeler, 10. yüzyılın sonlarına doğru terk edilmiştir. Ud daha önce ahşap bir mızrapla çalınıyordu. Ünlü Endülüslü müzisyen Ziryab (11. yüzyıl) bunun yerine kartal tüyünden yapılmış bir mızrap kullandı. Bugün genellikle esnek plastikten yapılmış mızraplar kullanılmaktadır.

Ud çalgısı Avrupa’ya İspanya üzerinden ulaştı. 13. yüzyılda Haçlılar onu Avrupa’ya geri götürdü ve zamanla lavtaya dönüştü. Lavta adını bu yüzden uddan alır (Eski Fransızcada “le ut”); ancak uda göre perdeler gibi farklı özellikler de eklenmiştir. 

15. yüzyılda Osmanlı sarayının da ilgi odağı hâline gelen ud, halkın 19. yüzyılda klasik Türk müziğinde kullanmaya başlamasıyla yeri doldurulamaz bir değer kazandı.

Ud çalgısı, kısa bir sapa bağlı büyük bir ses kutusuna sahiptir. Çalgının armut biçimli gövdesi, hafif ağaçtan yapılmış derin ve dilimli bir teknedir. Ağacın hafif olması gerekir; çünkü tekneye vurulduğunda tınlaması beklenir. Gövdenin ön yüzü olan kapakta bir ya da iki, bazen üç ses deliği bulunur. Bu ses delikleri oval olabileceği gibi, çalındıkları coğrafyaya göre süslemeli de olabilir. Kapağı mızrap vuruşlarından korumak için eşikle ses deliği arasına bir parça balık derisi ya da deri yerleştirilir. Udun teknesi, bir kalıp üzerinde bükülen ince ağaçlardan, yani dilimlerden şekillendirilir. Dilim sayısı 16 ile 21 arasında değişir. Udun burguları burguluğa takılır.

Bir udun yapımında kullanılan malzemenin kalitesi önemlidir. Malzeme ne kadar çeşitliyse ses o kadar iyi olur. Kaliteli bir udun kapağı ladinden yapılır. Burgular ve klavye abanozdan yapılır. Tekne için akçaağaç, ceviz ağacı, pelesenk ve maun kullanılır.

Udun standart bir boyutu ya da tel sayısı yoktur. Yine de genel olarak tüm ud türlerinde 11 kiriş tel bulunur; bunlar beş çift tel grubu hâlinde düzenlenir, buna altıncı olarak tek bir bam teli eklenir. Ud mızrapla çalınır. Perdesiz sapı, çalgının Orta Doğu müziğine özgü her türlü aralığı ya da mikrotonu üretmesine olanak tanır. Ud çalgısı, makamlar çalarak Türk, İran ya da Arap müziğinin tadını çıkarmanız için uygundur. 

Ud iki icra ekolüne göre çalınır. Birincisi “Osmanlı” ekolüdür; bu ekol, ince glissandolarla ya da parmaklarla ve hafif vibratolarla üretilen ses süslemelerini esas alır. İkinci yaklaşım ise Mısır yaklaşımıdır; bu yaklaşımda ses, mızrabın sert vuruşlarıyla güçlendirilir ve teller tınlatılır. Bu tarz başka türden bir virtüözlük gerektirir.

Kökenlerine göre değerlendirildiğinde ud esas olarak altı türe ayrılır. Bu ud türleri çoğunlukla tınılarıyla birbirinden ayrılır ve aralarında küçük boyut farkları vardır.

Arap udu, romantik, zengin ve derin sesi nedeniyle en çok bilinen ve belki de en popüler ud türüdür. Türk udlarına kıyasla daha ağır ve biraz daha büyüktür. Türk udları Türkiye ve Yunanistan’da kullanılır. Daha tiz bir sese sahiptir. Suriye udu, Arap udunun bir alt türüdür ve çok sayıda üst ton üretir. Irak udları da Arap udları altında sınıflandırılabilir. Telleri çalgının alt kısmına bağlanır. Bu özelliği nedeniyle yüzen eşiğe sahip olduğu söylenir. Barbat olarak da adlandırılan İran udu ise daha ayrıksıdır ve biçimi nedeniyle pes, derin, İran’a özgü bir sese sahiptir.

Ud Nasıl Çalınır

Neredeyse her çalgıda olduğu gibi, ud çalgısını çalmaya da akortla başlamalısınız. Akort işleminde akort cihazı ve ud üzerindeki burgular kullanılır. Sağdaki telleri akort etmek için üst telleri, soldaki telleri akort etmek için alt telleri kullanmamız gerekir.

Udun tel adları da alttan üste doğru sıralanır. Bu sıralamada en alttaki tel Sol notasını verir. Ardından gelen Re notası, sonra La, sonra Mi, sonra Si ve en sonunda La notasıdır.

Ayrıca “udu nasıl akort etmeli” bağlantısına tıklayarak ud akordu hakkındaki yazımıza ulaşabilirsiniz.

Mızrap kullanırken dikkat etmeniz gereken en önemli ayrıntı, mızrabı udun tellerine paralel tutmanızdır. Ayrıca ud çalarken bileğinizi yukarı ve aşağı hareketlerle yönlendirmelisiniz. Ud çalarken yapacağınız bu bilek hareketleri son derece önemlidir. Başlangıçta zorlanacağınız hareketler, zamanla alışacağınız ve kontrol altında tutacağınız zarif hareketlere dönüşecektir.

Ud Çalgısının Mızrabı

Eskiden uzun süre zeytinyağında bekletilen genç ve erkek bir kartalın kanadından yapılan ud mızrabının yerini bugün esnek ve dayanıklı, kaliteli bir plastik malzeme almıştır; uzunluğu 11–13 cm, genişliği 6 mm, et kalınlığı 0,6-0,8 mm olan, uçları parabolik biçimde yuvarlatılmış ve keçeyle parlatılmış, hafifçe inceltilmiş mızraplar kullanılır. (İnce plastik poşet saplarından ya da yoğurt kabı kapaklarından yapılan mızraplar, kaliteli çalgılar ve icracılar için uygun değildir.) Ayrıca günümüzde üretilen, İ-20 adı verilen plastik malzemeden yapılmış orta esneklikteki mızraplar da tercih edilmektedir.

Ayrıca mızrabın sertlik ve esneklik derecesi, icracının alışkanlıklarına göre değişebilir. Bu konuda bir standart ya da koşul belirlemek doğru olmaz. Çünkü bazı büyük icracılar sert mızrapları tercih ederken, bazıları daha yumuşak ve esnek mızrapları tercih etmiştir.

Şunu da beğenebilirsiniz: Türk Udu Nasıl Akort Edilir | Ud Akordunu Öğrenin | Ud Dersi

Udun Yapısı

Ud çalgısı; Türkiye’nin yanı sıra Tunus, Fas ve Cezayir dâhil bütün Arap ülkelerinde, Ermenistan’da ve İran’da kullanılan, büyük gövdeli, kısa saplı bir telli çalgıdır. İran’da “barbat” adıyla da bilinir. Türkiye’de kullanılan ud lavtasının, diğer ülkelerde kullanılanlardan yapısal bir farkı yoktur.

Arap udlarının teknesi genellikle biraz daha büyüktür ve kapaklarında çoğu zaman iki küçük delik yerine tek bir büyük delik bulunur. Hem Türk hem de Arap, İran, Ermeni ve Yunan udlarında bu dairesel kapak delikleri güllerle süslenir. Ud, birkaç küçük değişiklik dışında bugünkü yapısını yaklaşık bin yıldır korumaktadır.

İnsanın kucağını dolduran, çalgının büyük armut biçimli gövdesini 20 adet büyük hilal biçimli ahşap dilim oluşturur. Kısa ve düz sap, gövdeye bir takozla bağlanır. Burguya doğru daralan sapın genişliği, gövdeyle birleştiği yerde yaklaşık dört parmak kadardır. Sapla yaklaşık 45 ° açı yapan burguluk belirgin olmayan bir S çizer ve burgular ona yandan girer. Bam teli dışındaki beş tel çifttir. Alttaki iki çift misinadan yapılır; bugün de olta misinası kullanılmaktadır.

Diğer teller ipek üzerine gümüş ya da bakır sarımlıdır. Her tel, doğrudan kapağa yapıştırılmış tel takozundan çıkar; sapın birleşim yerindeki üst eşiği aşarak kendi burgusuna sarılır.

Udun kapağı, yaklaşık 1 mm kalınlığında, düzgün lifli bir ladin levhasıdır. Kapağı alttan destekleyen çıtalara “balkon” denir. Balkonların yerleşimi, çalgının tınısıyla yakından ilgilidir.

Geçmişte tel olarak sarma teller kullanılırdı; bam telinin içi ipek, dışı gümüş teldi. Bugün naylon teller bam tellerinin yerini almıştır. Ud eskiden tavuk ve kartal tüyleriyle çalınırdı. Bazı ustalar sert deriden ya da kiraz ağacı kabuğundan yapılmış mızraplar kullanırdı. Bugün plastik mızraplar kullanılmaktadır.

Akort

Ud çalgısını akort etmenin pek çok farklı yolu vardır. Görülen farklılıklar, udun üretildiği yerin geleneklerine göre değişir.

Arap geleneğinde ud çalanlar arasında yaygın olan eski bir tel akort düzeni şöyledir (pesten tize): tek telli gruplarda D2 G2 A2 D3 G3 C4; çift telli gruplarda ise D2, G2 G2, A2 A2, D3 D3, G3 G3, C4 C4.

Türk geleneğinde genel olarak “Bolahenk” akordu yaygındır (pesten tize): tek telli gruplara sahip çalgılarda C#2 F#2 B2 E3 A3 D4; çift telli gruplara sahip çalgılarda ise C#2, F#2 F#2, B2 B2, E3 E3, A3 A3, D4 D4. Bolahenk sisteminde C2 ve F2 aslında normal bir do ya da fadan 1/4 ton daha tiz akort edilir.

Günümüzde birçok Arap icracı standart akortlu çalgılarda şu düzeni kullanır: C2 F2 A2 D3 G3 C4; bazıları ise daha tiz bir akort tercih eder: F A D G C F