SANTUR HAKKINDA HER ŞEY

Santur (ya da santoor, sadouri, santour), Orta Doğu ve Doğu Asya boyunca yayılmış, tokmaklarla vurularak çalınan bir dulcimer, yani vurmalı bir kutu kanun türüdür; aynı aileden çalgılara Doğu Avrupa’da bile rastlanır. Şu ülkelerin çeşitli müzik geleneklerinde kullanılır: İran, Irak, Hindistan, Keşmir, Türkiye, Yunanistan, Ermenistan, Çin ve Tibet.

Bu çalgının kökeninin İran olduğuna inanılır. Santurun kökeni, antik Babil (MÖ 1600 – 911) ve Yeni Asur (MÖ 911 – 612) dönemlerine kadar uzanır; bu dönemlerin ikonografik belgelerinden, tıpkı bugün olduğu gibi yatay biçimde taşınan ve iki çubukla vurularak çalınan bir arp türü olduğu anlaşılmaktadır. İbranice İncil’de (Eski Ahit), santir Keldani Kralı Nebukadnezar’ın orkestrasındaki çalgılar arasında anılır. Tarihsel kayıtlar bununla da bitmez; Mısırlıların 16. yüzyılda santurun kanundan farkını belirtmiş olmaları oldukça ilgi çekicidir.

İran Santuru ile Hint Santuru Arasındaki İlişki

İRAN SANTURU

İran santuru, geleneksel İran orkestrasında önemli bir yer tutar; ayrıca motrebi (eğlence müziği) içinde de kendine yer bulur, ancak halk müziğinde hiçbir zaman kullanılmaz. Günümüz İran santurunun gövdesi, yamuk biçiminde ceviz ağacından yapılır. Bu gövdenin üzerine, küçük ahşap tokmaklarla ya da mızraplarla vurulan metal teller gerilmiştir. Bu tokmakların adı mezrab. Teller her iki yandaki pimlere sabitlenir; İran santurunu sağ taraftaki metal akort pimleriyle akort edebilirsiniz. İran santuru geniş bir melodi imkânı sunar; bu çalgıda 27 farklı nota çalınabilir. Bas telleri pirinç, tiz telleri ise çeliktir. Çalgıda üç tel grubu bulunur: en pes tınlayan grup, bir oktav daha tiz tınlayan grup ve üçüncü oktavı veren en tiz grup; her biri Mi ile Fa arasında yer alır. Akordu, eşiklerin konumu değiştirilerek kolayca ayarlanabilir. Teller, harmoniklerle dolu ince ve parlak bir ses üretir. Tınısı ise neredeyse büyülü ve etkileyicidir.

HİNT SANTURU

Aynı etkileyici sesi şurada da duymak mümkündür: Hint müziği. Hint santurunun Hindustani müziğine yakın dönemdeki girişi, Hint alt kıtasının kuzeybatısındaki Keşmir üzerinden olmuştur; burada geleneksel olarak İslam’ın Sufi kolunun müzik eşlikli törenlerinde çalınmıştır. Güney Asya’da Hint santuru yalnızca şu bölgeyle sınırlı kalmıştır: Keşmir bölgesi. İran santuruna benzer; ancak daha küçüktür ve icracının kucağında tutulur, akort düzeni de farklıdır. Keşmir santuru, dinî sanat müziği topluluğu sufyana kalam (“Sufi sözü”) içinde başı çeken çalgıdır. Setar, dukra (davullar) ve saz-i-kashmir (bir tür yaylı kemençe) çalgılarından oluşan küçük bir toplulukta kalam şarkılarına eşlik etmiştir.

Bu şarkılar, bazıları Hint raga adlarını, bazıları da Orta Doğu adlarını taşıyan 50’den fazla makam içinde söylenen bir repertuvardan oluşuyordu. Hint santuru virtüözü Shiv Kumar Sharma (Shivkumar ya da Sharma olarak da yazılır), santuru Hindustani raga müziğine 20. yüzyılın ortalarında tanıttı. Hint santuru gibi sabit perdeli çalgılar Hint müziğine pek uygun sayılmıyordu; çünkü insan sesinden gelen portamento tınısını (sesin bir notadan diğerine, aradaki notaların üzerinden kayarak geçmesi) veremiyorlardı. Ancak Sharma, zamanlama ve tremolo yoluyla vokal portamento etkisini üretebilen ustaca bir tokmak tekniği geliştirdi. O günden bu yana Hint santurunun popülerliği arttı; bugün Hindistan’da film müziklerinde ve popüler müzik icralarında da sıkça duyulmaktadır.