Nedir: Kemençe?

Kemençenin Türleri Nelerdir?

Kemençe, diğer adıyla kamança; genellikle Azerbaycan'da, İran'da, Özbekistan'da ve Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde kullanılan perdesiz bir yaylı çalgıdır.

Peki kemençenin özellikleri nelerdir? Kemençenin tarihi nereye dayanır? Kemençenin çeşitleri nelerdir? Kabak kemane ile klasik kemençe arasındaki farklar nelerdir? Kemençe çalması zor bir çalgı mıdır?

Gelin bütün bu soruları ve yanıtlarını birlikte inceleyelim!

Kemençenin Özellikleri Nelerdir?

Kemençenin teknesi küre biçimindedir, sapı ise perdesizdir. Yüzü sığır ciğeri zarından, balık ya da deve derisinden gerilir. Eskiden 3 telli olan bu çalgı bugün 4 telli hâle gelmiştir.

Azerbaycan'ın en eski çalgılarından biri olan kemençe 70 cm boyundadır. Çalınan ezginin türüne ve okunan makama göre belirlenen bir akort düzeni vardır. Bu akort düzenleri içinde en çok kullanılanı 5-4-5 sistemidir. Kemençenin sapı erik ağacından yapılırken teknesi ceviz ağacı oyularak biçimlendirilir. Teknenin oluşturulabilmesi için ceviz ağacının bir süre bekletilmesi gerekir.

Toplam ağırlığı yaklaşık 1-1,5 kilogramdır. Yaylar özel olarak yapılır. Yay yalnızca elle çekilir, keman yayındaki gibi herhangi bir aparat kullanılmaz ve yay çeşidi oldukça fazladır. Yaylar ardıç ağacından, kılları ise at kuyruğundan yapılır. Teknenin ön ve arka yüzüne delikler açılır, ön yüz balık derisiyle kaplanır. Yaylar küre biçimli teknenin çevresine sarılır ve kemençe böylece tamamlanır. Kemençenin birkaç çeşidi olsa da yapımı ve özellikleri genel olarak birbirine benzer.

Kemençenin Tarihi Nereye Dayanır?

Kemençenin bilinen en eski tarihi Safevi ve Kaçar dönemlerine uzanır. O dönemde kutlamalarda sıkça kullanılan çalgılardan biriydi. Ayrıca kemençe, Moğol ve Timur dönemlerinde resmedilen eserlerde de görülebilir. Rivayete göre ilk telli çalgılardan biridir. Yine rivayete göre kemençe şöyle ortaya çıkmıştır: "Yırtıcı kuşlar (kartal, şahin, leylek vb.) avladıkları hayvanı kapıp uçarken hayvanın bağırsakları ağaç dallarına takılıp asılı kalır. Bundan yararlanarak çeng ve arp gibi çalgılar hazırlamışlardır. Ardından mızrapla ve yayla çalınan telli çalgılar ortaya çıkmıştır."

Şunu da beğenebilirsiniz: İran Kemençesi

Başlangıç noktası Orta Asya'ya dayansa da kemençenin gelişimi 19. yüzyılda Azerbaycan'da gerçekleşmiştir. Türkler kemençeyle ilk kez Osmanlı döneminde tanışmıştır. Kemençe daha sonra Orta Asya'dan Avrupa'ya ve Afrika'ya yayılmıştır.

Kemençe, biri Osmanlı müziğinde diğeri Karadeniz yöresi halk müziğinde kullanılan iki farklı yaylı çalgının ortak adıdır. "Klasik kemençe" 40-41 cm boyunda ve 14-15 cm genişliğinde küçük bir çalgıdır. Yarım armudu andıran teknesi, eliptik burguluk "başı" ve "boyun" adı verilen sapı tek bir ağaç parçasından oyularak ve yontularak yapılır.

Göğsünde, yuvarlatılmış kenarları dışa bakan iki büyük D biçimli delik bulunur. Çalgının arka yüzünde bir "sırt oluğu" vardır. Kemençenin telleri klavyeden 7-10 mm yüksektedir; kuyruk takozu sol dizin üzerine konur ve kemençe göğse yaslanarak ya da iki dizin arasına yerleştirilerek dik konumda tutulur. Çünkü sesler, çoğu telli çalgıda olduğu gibi tellere parmak uçlarıyla basılarak değil, tellerin yandan tırnaklarla hafifçe itilmesiyle elde edilir.

"Karadeniz kemençesi"nin burguluğu, boynu ve teknesi de tek bir ağaç parçasından oyularak ve yontularak yapılır. Ancak biçimi tamamen farklıdır. Diğer bütün halk çalgıları gibi "Karadeniz kemençesi"nin de standart ölçülerinden söz etmek zordur. Ancak bugün uzmanların ve profesyonel icracıların kullandığı "kemençe" genellikle 56 cm boyundadır. Yanları ve sırtı düz olan tekne çoğunlukla erik ya da ardıç ağacından yapılır. Köknar ya da ladinden yapılan göğüs ise oldukça incedir.

Kemençenin çeşitleri nelerdir?

Kemençe pek çok farklı ülkede pek çok farklı adla anılsa da temel özellikleri ve verdiği ses perdeleri bakımından belirli gruplara ayrılır.

• 4/4 Klasik Kemençe

• Alto Kemençe

• Bas Kemençe

• Kontrbas Kemençe olmak üzere genellikle 4 çeşide ayrılır.

Kabak kemane ile klasik kemençe arasındaki farklar nelerdir?

Aynı aileye ait olan kabak kemane ile klasik kemençenin aynı çalgı olduğu sanılsa da aralarında pek çok fark vardır. Kabak kemane ile klasik kemençenin en önemli farkı ağırlıklarıdır. Klasik kemençe 1,5 kg'a kadar çıkarken kabak kemane yaklaşık 400-500 gram gelir. Kabak kemanede 4/2 yay kullanılması gerekirken klasik kemençeyi çalmak için 4/1 yay kullanılmalıdır. Kabak kemane sap, tekne ve deri olmak üzere üç bölüme ayrılırken klasik kemençe tekne, sap, burgu ve teller olmak üzere dört temel bölüme ayrılır. Kabak kemane su kabağından üretilirken klasik kemençe ceviz ve erik ağacından yapılır. Aslında bu iki yaylı çalgı birbirinden tamamen farklıdır. Aynı aileye ait olsalar da en büyük benzerlikleri, dize dayanarak yayla çalınmalarıdır. Ses perdeleri ve renkleri ise birbirinden tamamen bağımsızdır. Klasik kemençenin ses rengi kabak kemaneye göre çok daha sert ve çarpıcıdır.

Kemençe Çalması Zor Bir Çalgı mıdır?

Kemençe insan sesine çok yakın bir çalgıdır. Perdesiz olması, icra sırasında pek çok farklı ses tonunun ortaya çıkmasına imkân tanır. Bu özellik ileri düzeyde kemençe çalanlara büyük kolaylık sağlasa da başlangıç aşamasında zorlayıcı olabilir. Kemençe düzenli ve zahmetli bir çalışma gerektirir. Azerbaycan'da konservatuvarda okuyan ve kemençeye yoğunlaşan kişiler zorlu bir eğitimden geçer.

Şunu da beğenebilirsiniz: Kemençe Hakkında Her Şey

Kemençenin yapısı

"Klasik kemençe" 40-41 cm boyundadır. Kemençe, 14-15 cm genişliğinde, tırnaklarla çalınan, küçük ve perdesiz bir çalgıdır. Yarım armudu andıran teknesi ve sapın "boyun" bölümü tek bir ağaç parçasından oyularak ve yontularak yapılır.

Kemençenin teknesi tamamen dut, kara dut, akçaağaç, ardıç, ladin ya da erik ağacından oyulur. Kemençenin türüne ve özelliklerine göre yapımı 3-15 gün arasında sürer.

Göğsünde, kenarları yuvarlatılmış iki büyük "D" biçimli delik bulunur. Kemençenin telleri 7-10 mm daha yüksek olduğunda kuyruk takozu sol dizin üzerine konur ve kemençe göğse yaslanarak ya da iki dizin arasına yerleştirilerek dik konumda tutulur. Sesler, çoğu telli çalgıda olduğu gibi tellere parmak uçlarıyla basılarak değil, yandan tırnaklarla hafifçe itilerek elde edilir.

Kemençe modelleri de çok çeşitli olabilir. Bazı kemençe severler sade ve gösterişsiz bir görünümü tercih ederken bazıları süsleme sanatıyla bir araya getirilerek yapılan kemençeleri seçer. Sala Muzik kemençe modellerimiz hakkında daha fazla bilgi için internet sitemizi ziyaret edebilirsiniz. Aradığınız her tür kemençe için Sala Muzik doğru tercihtir.